Парижская школа художников з беларускімі карэннямі: тытул і трагедыя «зачарованых паломнікаў»

Увядзенне: Парыж як новы дом

Парыжская школа (École de Paris) — неформальнае аб’яднанне мастакоў-іммігрантаў, якія працавалі ў сталіцы Францыі ў першай палове XX стагоддзя, — немысліма без магутнага «славянскага следа». Сярод іх выходцы з тэрыторый сучаснай Беларусі (тады ў складзе Расійскай імперыі, а пасля 1921 года — Заходняй Беларусі ў складзе Польшчы) складалі адну з найбольш яскравых і трагічных калон. Гэтыя мастакі, часта яўрэйскага паходжання, пераехалі з мястэчковых «штэталяў» у цэнтр сусветнага мастацтва, прынеся з сабой асаблівую эмацыйную інтэнсіўнасць, сінтэз народнай традыцыі і авангардных пошукаў. Іх жыцці сталі сімвалам творчай свабоды і гістарычных катастроф эпохі.

1. Гістарычны кантэкст: шлях з «чорты оседласці

На пераходзе стагоддзьдзя для маладога таленавітага яўрэя з Віцебска, Мінска або Гродна існавалі толькі два шляхі да прафесійнай кар’еры: Санкт-Пецярбург (з яго жорсткімі квотамі) або заграніца. Парыж, сімвал свабоды і Мекка сучаснага мастацтва, стаў магнітам. Мастакі ехалі, спасаючыся ад беднасці, погромаў і рэлігійных абмежаванняў, у багажы перавозілі памяць аб ярмарачным фальклоры, лубачнай эстэтыцы і містычным хасідскім светапоглядзе. Гэта спадчына, працягнутая праз фільтры постімпрэсіянізму, кубізму і экспрэсіянізму, дала ўнікальны сплав, які вызначыў іх стыль.

2. Ключовыя фігуры і іх ўклад

1. Марк Шагал (1887-1985) — віцебскі містик.
Безумоўна, найвядомейшы прадстаўнік. Нарадзіўся ў Віцебску, прыехаў у Парыж у 1911 годзе. Не прыцягнуўшыся да ніводнага цячэння, ён стварыў сваю ўзнагаданую паэтычна-сімвалічную сусвет, дзе парцяюць улюблёныя, скрипачы на дахах, і дзе сельскі Віцебск сцякаецца з парыжскімі пейзажамі. Шагал стаў палачнікам паміж усходнееўрапейскай яўрэйскай культурай і еўрапейскім модернізмам. Яго працы — гэта не проста wspomnienia, але міфалізацыя страчанага свету. Пасля вайны ён атрымаў міжнародную вядомасць, яго вітражы і росписі ўпрыгожылі саборы і оперныя тэатры па ўсім свеце.

2. Хаім Сутін (1893-1943) — «пракляты» экспрэсіяніст.
Нарадзіўся ў Смаленскі (па іншых даных, у Віцебскай губерні) у беднай сям’і. У Парыжы з 1913 года, сябраваў з Модільяні. Сутін — галоўны «экспрэсіяніст» Парыжскай школы. Яго магутная, хворабліва-эмацыйная жывапіс, з буйствам дэформаваных форм і яростных колераў («Тушка быка», партрэты), была прысвечана тэмам страждання, смерці і цела. Ён радыкалізаў жывапісную фактуру, дасягаючы яе фізiolагічнай інтэнсіўнасці. Яго драматычная жыцця (глад, хваробы, скітанне) і смерць ад пэрытаніту ў акупаваным Парыжы, дзе яму не ўдалося эвакуіравацца, скончылі сімвал «трагічнага гіганта».

3. Осип Цадкин (1890-1967) — скульптар-кубіст.
Нарадзіўся ў Смаленску (па іншых даных, у Віцебскай губерні), вучыўся ў Віцебску. У Парыжы з 1909 года. Цадкин стаў адным з лідэраў кубісцкага напрамку. Яго працы («Музыканты», «Жанчына з вяром») характарызуюцца геаметрызацыяй і расчлененнем формы, стварэннем «адмоўнага» прастору ўнутры скульптуры. Пасля Першай сусветнай вайны, у якой ён быў добраахвотнікам-санітаром, яго стыль эвалюявіў у бок большай экспрэсіі і манументальнасці. Найвядомейшае працы — антываенны помнік «Разбураны горад» у Роттердаме (1953), які выяўляе крикучую фігуру з вырваным сэрцам.

4. Міхайл Кікоін (1892-1968) і Пінхус Крэмень (1890-1981) — «віцебскія аднакласнікі».
Оба нарадзіліся ў мястэчках пад Віцебскам (Жлобін, Жалудок), вучыліся разам са Шагалам у школе Юдэля Пэна. У Парыжы абодва перайшлі ад постімпрэсіянізму да яркае, насцяцца фавізмскай манеры. Кікоін вядомы сваімі натурмортамі, інтэр’ерамі і пейзажамі Прованса, нафаленымі святлом і энергічным мазкам. Крэмень, майстар партрэта і ню, таксама стваралі лірычныя сцэны парыжскага жыцця. Іх творчасць — прыклад поўнай інтэграцыі ў французскую мастацкую традыцыю з захаваннем асаблівай «славянскай» эмацыйнай цяплоты.

Інтарэсны факт: Школа малявання і жывапісу Юдэля Пэна ў Віцебску, якая наведвалі Шагал, Кікоін, Крэмень, а таксама Лісіцкі і Малевіч (прадаставалі там), стала ўнікальным «інкубатарам» талентаў для Парыжскай школы і рускага авангарда. Пэн, хоць і застався ў СССР (быў забіты ў 1937 годзе), стаў іх першым настаўнікам, які даваў ім прафесійныя асновы.

3. Агульныя рысы і ўнікальны ўклад

Мастакі беларускага паходжання ўнеслі ў Парыжскую школу шэраг вызначальных якасцей:

Экспрэсіянісцкая напружанасць: нават у межах фігуратыўнай жывапісу іх працы адрозніваліся павышанай эмацыйнасцю, дэформай формы для выразнасці, драматызмам колеру.

Ностальгічны лірызм і міфалізацыя мінулага: асабліва у Шагала і часткова ў Кікоіна. Іх мастацтва стала элегіяй па знікаючым свеце ўсходнееўрапейскага яўрейства.

Інтэнсіўнасць жывапіснай матэрыі: пастозны, эмацыйны мазак, праца з цяжкай, амаль скульптурнай фактурай краскі (асабліва ў Сутина і Цадкіна ў скульптуры).

Маргінальнасць як творчая пазіцыя: будучы «чужымі» як у свайгох мястэчках, так і ў новай сярэдзе, яны выработалі остры, часам крытычны погляд на свет, што падпітваў іх творчую індывідуальнасць.

4. Трагедыя вайны і спадчына

Другая сусветная вайна і Халакост сталі рокавай маркай для многіх. Сутін хаваўся, памёр ад хваробы. Осип Любіч (1896-1990), які нарадзіўся ў Гродне, праходзіў лагеры, але выжыў. Іх агульная родная краіна — мястэчкі Беларусі — былі знішчаны нацыстамі разам з большай часткай яўрэйскага насельніцтва. Такім чынам, мастацтва гэтых майстроў атрымала значэнне помніка і сведка культуры, знішчанай са святарацца зямлі.

Вывод: Між Віцебскам і Монпарнасам

Мастакі Парыжскай школы з беларускімі карэннямі зрэалізавалі, хутчэй за ўсё, найбольш гераічны культурны пераход: ад замкнага свету «чорты оседласці» да авангарду сусветнай сталіцы мастацтва. Яны не асяродніліся цалкам, але і не засталіся ў гетто ностальгіі. Замест гэтага, яны трансфармавалі свой унікальны вопыт у ўніверсальны мастацкі мова, багацейшы еўрапейскі модернізм.

Іх жыцці — гэта гісторыя перамогі, творчай волі і неймавернай жыццястойкасці. Яны давялі, што паўночнае паходжанне не з’яўляецца перашкодай для сусветнага прызнання, а культурная памяць, нават найбольш траўматычная, можа стаць крыніцай найбольш магутнага мастацтва. Сёння іх працы ўпрыгожваюць лепшыя музеі свету, з’яўляючыся не толькі эстэтычнымі аб’ектамі, але і жывымі дакументамі эпохі, злучаючы ў сабе радасць творчасці і грусть гістарычных страт.

Permanent link to this publication: